Motivatie en leren, wat komt er eerst?

De zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan wordt in het onderwijs soms vreselijk platgeslagen. Terwijl de theorie zo krachtig kan zijn, als je hem genuanceerd begrijpt.

In hun blog bespreken Valentina Devid en Samuel Derkse van Toetsrevolutie zeven dodelijke mutaties van de zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan. De zelfdeterminatietheorie is de theorie die aangeeft dat motivatie niet primair gestuurd wordt door externe prikkels maar door een drietal psychologische basisbehoeften: autonomie, competentie en verbondenheid. En dan niet los van elkaar maar in samenhang met elkaar.

Devid en Derkse constateren dat deze theorie in scholen nogal versimpeld wordt tot slogans als ‘keuzevrijheid’, ‘positieve feedback’ of ‘zelfregulatie’. Ze hebben er wel begrip voor: scholen werken onder tijdsdruk, waardoor de nuance van de theorie verdwijnt. Een van de gevolgen is bijvoorbeeld dat autonomie gelijkgesteld wordt aan keuzevrijheid. Terwijl keuzevrijheid ook kan leiden tot keuzestress, zeker als je te weinig kennis hebt die nodig is om een goede keuze te kunnen maken.

Nog simpeler geïnterpreteerd is het fenomeen dat leerkrachten ervan uitgaan dat motivatie een noodzakelijke voorwaarde is voor leren en er als het ware aan vooraf gaat: ”als de motivatie er eenmaal is, volgt het leren vanzelf”. Devid en Derkse geven aan dat Deci & Ryan de relatie vooral anders(om) hebben bedoeld: motivatie ontstaat juist vaak tijdens het leren, wanneer leerlingen begrijpen wat ze doen, ervaren dat ze vooruitgaan en succeservaringen opdoen. Daartoe helpen duidelijke leerdoelen, duidelijke instructie, heldere verwachtingen en gerichte feedback. Interne motivatie is niet alleen een voorwaarde voor leren, maar ook een gevolg ervan.

De valkuil van het idee dat leren vanzelf plaatsvindt als de motivatie er eenmaal is, leidt er in leermiddelen toe dat die er vooral aantrekkelijk uit (moeten) zien. En dat onderwijs leuk moet zijn: ‘anders wordt er niet geleerd’.

Valentina Devid & Samuel Derkse, De zeven dodelijke mutaties van de zelfdeterminatietheorie